5/6/18

ભારતની પહેલી મધની સંપૂર્ણ ચકાસણી માટેની પ્રયોગશાળા આણંદ, ગુજરાતમાં સ્થપાશે.


અલગ અલગ પ્રકારના મધ
આણંદ (મિલ્ક સીટી) માં ભારત ની પહેલી અત્યાધુનિક પ્રયોગશાળાની સ્થાપના થશે, જે મધની શુદ્ધતાની સંપૂર્ણ રીતે ખાતરી કરશે.
નેશનલ ડેરી ડેવલ્પમેન્ટ બોર્ડ અને નેશનલ બી બોર્ડ સાથે મળી ને આ પ્રયોગશાળા માટે કાર્ય કરશે અને સાથે સાથે વૈજ્ઞાનિક રીતે મધમાખી ઉછેરનું કાર્ય  થાય તે માટે પણ કામ કરશે.
હકીકતમાં  આ પ્રોયોગશાળા એક પશુધન અને ખોરાક વિશ્લેષણ કેન્દ્રનો એક વિભાગ છે જેમાં વિશેષ રૂપે માત્ર મધનું પરીક્ષણ કરવામાં આવશે.
તમને જાણીને નવાઈ લાગશે કે અત્યારે જે પણ પ્રોયોગશાળા ભારતમાં છે તેનું વિશ્લેષણનું પ્રમાણપત્ર મધની નિકાસ કરવા માટે યોગ્ય નથી ગણાતું. તેથીજ મધની નિકાસ કરવા માટે વ્યાપારીઓ વધુ ખર્ચ કરીને ઇન્ટરટેક લેબોરેટરી, જર્મની અથવા તો અમેરિકા માં મધનો રીપોર્ટ કરાવે છે.
ઇન્ટરટેક લેબોરેટરીના પ્રમાણપત્ર માં મધને વૈજ્ઞાનિક રીતે પ્રમાણિત કરતા ઘણા બધા પાસાઓ હોય છે. આવી જ વિશ્વસનીયતા ભારતની પ્રયોગશાળા માંથી મળી રહે તેવા આશય થી આ પ્રયોગશાળાની સ્થાપના કરવા માં આવી છે. મધ કઈ જગ્યા એ થી તેમ જ ક્યાં ફૂલ ઉપરથી આવેલ છે તેનું સચોટપણે પરિક્ષણ કરી શકાય છે. મધની શુધ્તા ની ખાતરી કરવા માટે એ જાણવું જરૂરી છે કે તેમાં ખાંડની ચાસણી કે પછી અન્ય કોઇપણ પ્રકારનું ભેળસેળ તો નથી ને અથવા તો મધમાખીઓ ને ખાંડ ચાસણી પીવડાવી ને તૈયાર કરવામાં તો નથી આવ્યું ને.
આ ઉપરાંત મધમાખી ઉછેર ના વ્યવસાયથી મળતા અન્ય ઉત્પાદન જેવા કે મીણ, પરાગરજ, રોયાલ જેલી, પ્રોપોલીસ અને મધમાખીનું ઝેર વગેરેનું પણ પરીક્ષણ પણ કરી શકાશે. નેશનલ બી બોર્ડ અને નેશનલ ડેરી ડેવલ્પમેન્ટ બોર્ડ મધુક્રાંતિને ના ભાગ રૂપે મધમાખી ઉછેરના વ્યવસાય ને પ્રોત્સાહન મળે તેવા પ્રય્તન પણ કરશે.

રેફરન્સ: ટાઈમ્સ ઓફ ઇન્ડિયા /વડોદરા ન્યુઝ ૪ જુન ૨૦૧૮ 

12/3/18

મધમાખી ઉછેરનો વ્યવસાય-"જાણો સિક્કાની બીજી બાજુ."



મધમાખી ઉછરે 
  • "ગુજરાતમાં ઘણા લોકો મધના વ્યવસાય કરતા મધમાખીના વ્યવસાયમાં વધુ રસ લઈ રહ્યા છે."
  • હું 2012 થી મધમાખી ઉછેરના વ્યવસાય સાથે જોડાયેલો છું આટલા વર્ષોમાં ઘણી વાતો નજર સામે આવી છે જે નવા મધપાલક કે મધમાખી ઉછેરમા પ્રવેશવા ઇચ્છતા વ્યક્તિએ જાણવી જરૂરી છે.
  • વર્તમાન સમયમાં ભારતભરમાં લાખો નવયુવાનો અને ખેડૂતોની આશભરી નજર મધમાખી ઉછેરના વ્યવસાય તરફ છે જેમાં માનનીય પ્રધાનમંત્રી મોદીજીના “સ્વીટ રિવોલુસ્યન” અભિયાનનું મોટું યોગદાન છે. અને મધમાખી ઉછેરએ વર્તમાન સમયની જરૂરિયાત છે પણ ખરા કેમ લોકોની સ્વાસ્થ્યસંબંધી, રોજગારસંબંધી અને ખેડૂતોની ફલિકરણસંબંધી ઘણી સમસ્યાઓનું સમાધાન મધમાખી પાલનમાં રહેલું છે. 
  • પરંતુ એક સિક્કાની બે બાજુ હોય એવી રીતે એક નકારાત્મક પાસું પણ વિકસી રહ્યું છે “ગુજરાતમાં લોકો મધના વ્યવસાય કરતા મધમાખીના વ્યવસાયમાં વધુ રસ લઈ રહ્યા છે” જેનો ભોગ ઉત્સાહી નવયુવાનો અને ભોળા ખેડૂતો બની રહ્યા છે. ઘણા લોકો પ્રલોભનયુક્ત અને તથ્યોવિહોણી વાતો કરી માત્ર મધમાખીઓ વેચી રહ્યા છે જેઓએ જાતે ક્યારેય વ્યવસાયિક ધોરણે મધ ઉત્પાદન કર્યું પણ નથી અથવા તો એમ પણ કહી શકાય કે એમનો વ્યવસાય જ મધપેટીઓની દલાલીનો છે.
  • મધમાખી ઉછેર અને પશુપાલનને લોકો સમાન નજરથી જોઈ રહ્યા છે પરંતુ વાસ્તવિકતા ઘણી અલગ છે. વ્યવસાયિક રીતે મધનું ઉત્પાદન એક જગ્યાએ રહીને કરવું શક્ય નથી કારણ કે એક જગ્યાએ રહીને મધમાખીઓને 365 દિવસ પુષ્કળ ફૂલો મળી રહે તેવી વ્યવસ્થા કરવી લગભગ અશક્ય છે કારણ કે 100 મધમાખીની પેટીઓ માટે લમસમ 250 વીઘા જેટલો ફૂલોવાળો વિસ્તાર જોઈએ. મધમાખીઓને બારેમાસ ફૂલો મળશે તોજ વ્યવસાયિક રીતે પોષાય એટલું મધ મેળવી શકાશે આથી જ વ્યવસાયિક મધમાખી પાલકો સમયે સમયે પેટીઓનું સ્થાન બદલાવ્યા કરે છે.
  • ગુજરાતમાં રાઈ, અજમો, વરિયાળી, ધાણા, તુવેર, રજકો, તલ, ગાંડા બાવળ અને નારીયેલી જેવા પાકો માખી માટે ઉપયોગી છે. 
  • ઘઉં, કપાસ, મગફળી, જુવાર, ડાંગર, જેવા પાકો મધમાખી માટે ઉપયોગી નથી જેની ખાસ નોંધ લેવી.
  • ગુજરાત અને ઉત્તર ભારતની ભૌગોલિક પરિસ્થિતિ ઘણી અલગ છે જેથી આપણે ગુજરાતમાં મધ ઉત્પાદન પ્રમાણમાં ઘણું ઓછું મળે છે જેના કારણોમાંવધુ તાપમાન, ગ્રીન બી ઇટર પક્ષીનું વધુ પ્રમાણ અને ખેતીમાં જંતુનાશક દવાઓનો વધુ પડતો ઉપયોગ છે.
  • મધના ભાવ વિશે પણ લોકોના મનમાં ઘણી ભ્રમણાઓ પ્રવર્તે છે જો વ્યક્તિ ઉત્પાદિત મધનું પેકીંગ કરી જાતે વેચાણ કરશે તો ગુણવતા અને માર્કેટિંગ પ્રમાણે સારા એવા ભાવ મેળવી શકશે પરંતુ હોલસેલ રેટથી ટ્રેડર્સ કે કંપનીને આપશે તો નગણ્ય ભાવોથી વેચવુ પડશે જેથી માર્કેટ વિશે જાતે માહિતી મેળવીને શરૂઆત કરવી.
  • મધમાખીની પેટી વેચનારા મોટાભાગે અતિશયોક્તિ પૂર્ણ વાતો કરતા હોવાથી પ્રોજેકટ રિપોર્ટ બનાવતા પૂર્વ યોગ્ય તાપસ કરવી જોઈએ અને લૉન કે ફાયનાન્સ કરી ને આ વ્યવસાયમાં ઉતારવું ભૂલ ભર્યું છે. શરૂઆત હંમેશા નાના પાયેથી કરવી, જાત અનુભવ મેળવી વધુ રોકાણ કરવું જોઈએ.
  • દાડમ, આંબા જેવા બાગાયતી પાકોમાં ફલિકરણ માટે મધમાખીની પેટી મુકનારા લોકોએ પહેલા મધમાખી માટે નુકશાનકારક જંતુનાશક દવાઓ વિશે પૂરતી માહિતી મેળવી લેવી જોઈએ કેમ કે મધમાખી ખૂબ સૌમ્ય કીટક(ડંખ હોવા છતાંય...!!) છે જંતુનાશકો સામે ટકી શકતી નથી. મધમાખી ઉછેરમાં નિષ્ફળ થયેલા બાગાયતી ખેડૂતોની યાદી બહુ મોટી છે.
  • મારો અંગત મત એવો પણ છે કે મધમાખી પ્રત્યે થોડો પણ લગાવ હોય તોજ આ વ્યવસાયમાં આગળ વધવું કેમ કે માત્ર આર્થિક પાસું ધ્યાનમાં લઇ ને આવનાર મધમાખીઓ ડંખથી જલ્દી ડઘાઈ જાય છે.
  • આ આર્ટીકલ ને હિન્દી માં વાચવા માટે અહી કિલક કરો http://indigenouspurehoney.blogspot.in/2018/03/blog-post_13.html

23/2/18

મધમાખીના પ્રકાર


મધમાખીઓના પ્રકાર તેમના મધપૂળા બનાવાની જગ્યાના  આધારે દર્શાવવામાં આવ્યા છે. મધમાખીનો સ્વભાવ આક્રમક છે કે શાંતિપૂર્ણ છે તેનો આધાર તે કેવી જગ્યા પર તેનો મધપૂળો બનાવે છે તેના પર છે.

૧.એપિસ ડોરશાટા લેબ્રીઓશાટા(હિમાલયન મધમાખી):
આ મધમાખીનું માથું લાલ રંગનું હોય છે. દેખાવમાં આપણી ઝેરી મધમાખી જેવી જ હોય છે. તેની લંબાઈ ૩ સેમી થી ૩.૫ સેમી જેટલી હોય છે. આ મધમાખી દુનિયાની સૌથી મોટી મધમાખી છે.

એક સામાન્ય મધપૂળા માં લગભગ ૬૦ થી ૭૦ કિલો મધ હોય છે. તેમના મધપૂળા હિમાલયની ટેકરીઓ માં ૨૫૦૦ થી ૩૦૦૦ મીટર ની ઉચાઇ જોવા મળે છે.

હિમાલયન મધમાખી

હિમાલયની પર્વતોમાં  માં પરાગવાહક તરીકે કામ કરતી એક માત્ર મધમાખીની પ્રજાતિ  છે. આ મધમાખીઓ તેના લાલ રંગ ના મધ માટે જાણીતી છે. આ લાલ રંગનું મધ થોડું નશાકારક હોય છે. જેથી તેની વિદેશો માં ઘણી માંગ છે. જાપાન, કોરિયા અને ચીન જેવા દેશોમાં આ મધની ઉચા ભાવે નિકાસ થાય છે.

આ મધમાખીનો સ્વભાવ ખુબજ આક્રમક હોવાને લીધે  તેનો ઉછેર કરી તેને સાથે  વ્યવસાયિક ધોરણે કામ કરવું શક્ય નથી.

૨. ભ્રામર મધમાખી :
 આ મધમાખી અપીસ ડોરશટા નો જ એક પ્રકાર છે. હિમાલયન મધમાખી કરતા લંબાઈ માં થોડી નાની દેખાતી આ મધમાખી સ્વભાવે ખુબજ આક્રમક છે. તેથી ઘણા લોકો તેને ઝેરી મધમાખી તરીકે પણ ઓળખે છે. મોટાભાગે તેમના પૂળા જંગલો માં ઉચા વુર્ક્ષો પર જોવા મળે છે. તે જંગલોમાં કુદરતી પરાગવાહકો તરીકે કામ કરે છે. આ મધમાખી ઇટાલિયન મધમાખી કરતા વધુ માત્રા મધનો સંગ્રહ કરે છે.

ભ્રામર મધમાખી / ઝેરી મધમાખી

આ મધમાખી વધુ આક્રમક હોવાથી તેનો ઉછેર કરવો શકય નથી.

૩. એપિસ મેલીફેરા (ઇટાલિયન મધમાખી):
 આ મધમાખી યુરોપિયન મધમાખી તરીકે પણ જાણીતી છે. એક પુખ્ત મધમાખીની લાંબાઈ ૧૦મીમી થી ૧૫ મીમી જેટલી હોય છે.

આ મધમાખીની મધપૂળો બનાવાવની રીત થોડી અલગ છે. આ મધમાખીઓના કુદરતી નિવાસસ્થાન ખેતરોની દિવાલો અને ઝાડના થડમાં જોવા મળે છે.

અપીસ મેલીફેરા- ઇટાલિયન મધમાખી

તેઓ સામાન્ય રીતે તેમના કોમ્બ્સને અંધારાવાળી જગ્યાએ બનાવે છે જે તેમને ભારે સૂર્યપ્રકાશ, વરસાદ અને અન્ય શિકારીઓથી રક્ષણ આપે છે.
આ પ્રકારના વર્તન ને લીધે ઇટાલિયન મધમાખીનો ઉછેર કરવો શકય છે. બીજી મધમાખીની સરખામણીમાં આ મધમાખી જેટલી આક્રમક નથી. તેથીજ તેમનું લાકડાની પેટીમાં સવર્ધન કરવુ સરળ છે. મધમાખી પાલકો માટે ઇટાલિયન મધમાખી ખુબ જ ઉપયોગી છે.

૪. એપીસ સેરના ઈન્ડીકા (ભારતીય મધમાખી):
આ મધમાખી ને લોકો સાતપુડી મધમાખી તરીકે ઓળખે છે. ભારતીય મધમાખીની એક વસાહત માં સાત પૂળા હોય છે. સ્વભાવમાં ઇટાલિયન મધમાખી કરતા થોડી આક્રમક હોય છે. આ મધમાખીઓ પણ એવી જગ્યાઓ મધપૂળા બનવાનું પસંદ કરે છે, જે તેમને ભારે સૂર્યપ્રકાશવરસાદ અને અન્ય શિકારીઓથી રક્ષણ આપે છે. આયુર્વેદ અનુસાર આ મધમાખી દ્વારા ઉત્પન થતું મધ પોષક તત્વ થી સભર હોય છે.

ભારતીય મધમાખી
આ મધમાખી ની એક વસાહત વર્ષ દરમિયાન લગભગ ૮ થી ૧૦ કિલો મધ ઉત્પન કરે છે. આ મધમાખી તેની વસાહતની જગ્યા થી લગભગ ૧ થી ૧.૫ કિલોમીટર સુધી અવર-જવર કરી શકે છે.

૫. એપીસ ફ્લોરિયા (વામન મધમાખી):
આ મધમાખીને લોકો પૌતિક મધમાખી તરીકે પણ ઓળખે છે. આ મધમાખી ઝાડ ઉપર અથવા છોડ ઉપર નાનો મધપુડો બનાવીને રહે છે. બીજી મધમાખીઓ ની સરખામણી માં આ મધમાખી સ્વભાવે શાંત હોય છે.
દેખાવમાં ખુબજ નાની હોવાને લીધે વર્ષ દરમિયાન ૫ કિલો જેટલા મધનો સંગ્રહ કરી શકે છે.

પૌતિક મધમાખી
આ મધમાખીનો વ્યવસાયિક ધોરણે ઉપયોગ કરવો શક્ય નથી.

૬. ટ્રાયગોના એપી (સૌથી નાની મધમાખી):
ટ્રાયગોના એપી ને આયુર્વેદ અનુસાર શુદ્ર મધમાખી તરીકે ઓળખવામાં આવે છે. આ મધમાખી વિશ્વની સૌથી નાની મધમાખી છે. આ મધમાખીઓમાં રક્ષણ માટે ડંખ નથી હોતો. તેથીજ તેને સ્ટીંગ લેસબી તરીકે ઓળખવામાં આવે છે. તેઓ પોતાના રક્ષણ માટે કીડીઓ ની જેમ કરડે છે. આ મધમાખીઓ નો ઉપયોગ ગ્રીન હાઉસ માં પોલીનેશન માટે થાય છે.


શુદ્ર મધમાખી



10/1/18